Zabytki w Ustce

Kościół Najświętszego Zbawiciela oraz dawny kościół p.w.św. św. Mikołaja i Jana Chrzciciela

Daawny plac kościelny (obecnie Zabudowę dawnego placu kościelnego przedstawia niedatowany (z końca XVIII w.?) plan starego kościoła: rzut krzyża łacińskiego otaczają zarysy budynków oznaczone od północy niskimi numerami 1 – 8, zaś od południa, już po drugiej ulicy, liczbami powyżej 50. Oprócz domów zaznaczone są też budynki gospodarcze: spichlerz (Grunowa) po prawej stronie drogi i stajnia należąca do duchownego po lewej. Zabudowę głównej ulicy wraz z placem wokół kościoła, a także szczegóły zabudowy portu i własności działek na zachodnim brzegu przedstawia też plan z 1866 roku. Dawny plac kościelny (Kirchplatz), ob. Park im. Jana Pawła II, zachował średniowieczny układ parceli i częściowo późniejszą zabudowę; o mieszkańcach budynków mówi nieoficjalna nazwa placu, Zaułek Kapitański.

Religijne potrzeby niewielkiej osady rybackiej zaspokajał zatem skromnych rozmiarów kościół p.w św. św. Mikołaja i Jana Chrzciciela, konsekrowany w 1356 roku. Z dokumentów wynika, iż świątynia była salową budowlą na planie prostokąta, bez wyodrębnionego prezbiterium, skierowaną na wschód (orientowany), z węższą wieżą na planie kwadratu, dostawioną od zachodu; od południa do korpusu przylegał prostokątny aneks. Obie części wyposażono w szerokie empory, charakterystyczne dla świątyń protestanckich. Wieżę przekrywał wysoki dach namiotowy, rozszerzający się ku podstawie, u szczytu zakończony iglicą. Wspomniany plan sytuacyjny oraz projekty powiększenia kościoła z 1858 roku prezentują świątynię o rzucie rozbudowanym o nawę poprzeczną (transept), oddzielającą wyraźnie prezbiterium od korpusu nawowego. Powiększenie miało nastąpić przez wydłużenie korpusu poza transept i tym samym przesunięcie niższego prezbiterium dalej na wschód. Z niewyraźnej fotografii z końca XIX wieku trudno orzekać o dyspozycji rzutu i bryły, nad którą góruje wieża z dwudzielnym wysokim dachem o wygiętych połaciach, choć dużo wcześniej zaplanowano zmianę jej zwieńczeni na baniasty hełm; widoczny jest południowy fragment bryły.

Wnętrze kościołaNajwidoczniej jednak pod koniec XIX wieku świątynia okazywała się już zbyt mała na potrzeby rozwijającej się miejscowości, zwłaszcza wobec rosnącej jej popularności jako nadmorskiego kurortu. Dawny kościół został więc rozebrany, a wyposażenie przeniesione do nowej świątyni. Należą do niego m.in. dwa barokowe obrazy: scena Ukrzyżowania oraz Epitafium Kalffów. Pierwszy przedstawia tytułową scenę w wersji rozbudowanej, z postaciami łotrów po bokach Chrystusa i tłumem towarzyszących postaci u dołu. Napis w pobliżu prawego narożnika zawiera nieczytelną sygnaturę autora i datę powstania: […] pinxit/ A[nn]o 1652 (7 ?). Na odwrocie wypisano nazwiska darczyńców kościoła (Welche zur Kirchen waß verehret haben) oraz ofiarowane kwoty. Pejzaż z ciemnymi chmurami, dynamiczne postaci ukrzyżowanych w rozwianych perizoniach, wyrazy emocji u zgromadzonych pod krzyżami, silne efekty światłocieniowe etc. są charakterystyczne dla sztuki baroku; obraz można uznać za dalekie nawiązanie np. do dzieł Rubensa.

 

 

Epitafium Kalffów
Epitafium Kalffów

Obraz drugi, typowy dla malowanych epitafiów protestanckich, powściągliwy w formie i wyrazie, przedstawia rodzinę Friedricha Kalffa, klęczącą po bokach krzyża na tle rozległego, groźnego pejzażu, rozjaśnianego błyskawicami. Tragicznie zmarłych synów fundatora, Hansa i Fryderyka zaznaczono czerwonymi krzyżykami nad głową, zmarły jako dziecko drugi Fryderyk przedstawiony jest w białym stroju, najbliżej krucyfiksu. Napis pod sceną, wykonany gotycką minuskułą, informuje o bezpośrednim impulsie zamówienia dzieła, tj. tragicznej śmierci Hansa w katastrofie żaglowca 17 kwietnia 1672: A.D. 1674, 14 marca. Friedrich Kalff i Gertrud Sassen po odejściu ich pierwszego syna Hansa Kalffa, który niestety! w dniu 17. kwietnia roku 1672 w 20-tym roku swojego życia podczas wielkiej i straszliwej burzy na morzu, razem z kapitanem Hansem Lemanem, całym statkiem i jego załogą musiał zakończyć swoje życie. Razem z śp. zmarłymi i jeszcze żyjącymi dziećmi przedstawionymi na niniejszej tablicy, myśląc o ludzkiej śmiertelności być bezpiecznymi, bo Bóg jest dla dusz łaskawy.

Ao 1674, den 14. Marz. Habe Friedrich Kalff und Gertrud Sassen von der Verlassenschaft, ihres ersten Sohnes /Hans Kalff, welcher leider ! den 17. Aprillis Ao 1672 im 20 ten Jahr seines Alters, im großen ungestümmen / Gewitter auff der See nebst Schiffer Hans Lemman, gantzem Schiff, und seinen gewesen Leuten sein Leben / Jämmerlich endigen müssten. Nebst ihren wie auch der Sel. verstorbenen und noch lebendige Kinder beyfügung / dieser Taffel, in Erinnerung der Sterb=lichkeit sicher setzen wollen, den Seelen Gott gnädig sey. Tłumaczenie: Krzysztof Rumiński.

Kościół Najświętszego Zbawiciela
Kościół Najświętszego Zbawiciela

w latach 1885 – 1888 na południowym krańcu dawnej osady pojawiła się nowa urbanistyczna dominanta, masyw kościoła, zbudowany w sporej odległości od dawnej świątyni – jak pisał kronikarz – mimo protestów mieszkańców. Owo położenie, rozmiary i forma nowej świątyni wskazują na ambicje i przyszłościowe myślenie o rozwoju i możliwościach Ustki. We wspomnianych aktach kościelnych nie ma projektów nowej budowli, która otrzymała wezwanie Najświętszego Zbawiciela (Salwatora, jak wiele protestanckich); z przekazu kronikarskiego wiadomo, iż i ona była dziełem Franza Draheima, członka Rady Gminy; autorstwo budowniczego potwierdzają też kosztorysy zachowane w kościelnych aktach.

Na zewnątrz kościół ma formę potężnej, dwukondygnacjowej, neogotyckiej hali (o równej wysokości naw) podzielonej na pięć przęseł podkreślonych uskokowymi skarpami, przekrytej dwuspadowym dachem. Od wschodu do korpusu przylega prezbiterium, także opięte skarpami, założone na rzucie pięciu boków ośmiokąta, z identycznymi, niskimi zakrystiami, przyległymi od północy i południa, co razem tworzy „schodkowy” układ wschodniej partii kościoła. Góruje nad nią trójkątny szczyt korpusu. Zachodnią partię wyróżnia wysoka wieża na planie kwadratu, dostawiona centralnie do korpusu. Wzmocniona ukośnymi skarpami – podzielona na zwężające się kondygnacje, z których najwyższa ma kształt ośmioboku – i zwieńczona wysokim namiotowym dachem, zdaje się symbolizować nie tylko nabożne dążenie ku Bogu, ale także uniwersalne, wyniosłe aspiracje wyróżniania i dumę fundatorów. Funkcję łącznika między szerokim korpusem a wieżą pełnią wtopione w naroża, trójboczne aneksy. W całej bryle przeprute są ostrołukowe okna, w korpusie na dwóch kondygnacjach, mniejsze w dolnej i szerokie trójdzielne w górnej partii. Ostrołukowe portale, umieszczone w wysuniętych portykach, prowadzą też do wnętrza: zachodnie w przyziemiu wieży oraz dwa symetrycznie w nawach północnej i południowej.

Witraż
Witraż

Wystrój elewacji cechuje charakterystyczna dla neogotyku dbałość o szczegół, poprawność i staranność użycia detalu. Portale i okna mają profilowane oprawy, a pionowe laskowanie nadało wielkim oknom korpusu trójpolowe podziały, w prezbiterium dwupolowe; górne okna wieży mają dwa pola zwieńczone motywem koła. W szczytach i na wieży pojawiły się te ż niewielkie rozety, a właściwie okulusy, nie są bowiem wypełnione maswerkiem; uskoki skarp i podokienniki zakończono pochyłymi pulpitami. Kondygnacje oddzielają wąskie, ale profilowane gzymsy, w elewacjach dłuższych ujęte od dołu arkadkowymi fryzami, a w górnej kondygnacji wieży uniesione szczytowo nad każdym z boków. Skarpy i szczyt portalu południowego (pierwotnie zapewne wszystkich) wieńczą wysokie, trójkątne sterczyny (wimpergi) z kwiatonami.

Z ceglaną bryłą, sugerującą podziały i sklepienia naw, kontrastuje przestronne wnętrze, które poprzedza kruchta w przyziemiu wieży, z przejściami do klatek schodowych wiodących na empory. Kruchtę wprawdzie przekrywa sklepienie z żebrami, jednak korpus organizuje misterna, drewniana konstrukcja, na którą składają się stropy naw oraz wydzielające je, ostrołukowe arkady, wsparte na filarach, dźwigających jednocześnie szerokie empory wstawione od północy i południa wzdłuż całego korpusu, połączone od zachodu emporą muzyczną. Nawa środkowa ma w dodatku strop nawiązujący do sklepień, dwupołaciowy, podzielony na przęsła lekko zaostrzonymi łękami, boczne nawy przekryte są stropami płaskimi, tak jak podniebia empor.

Ołtarz
Ołtarz

I znowu, jak w przypadku konstrukcji murów i detalu, trzeba podkreślić precyzję i dbałość o walory estetyczne, czytelną w każdym szczególe. Na uwagę zasługują przede wszystkim filary międzynawowe o przekroju krzyża greckiego, jakby wzbogacały je służki przedłużające sklepienne żebra. Filary zwieńczone są – również jak murowane podpory – głowicami złożonymi z krępowanych fragmentów belkowania. Starannie opracowano zakończenia kroksztynów naw bocznych, wsporniki łęków nawy środkowej i balustrady empor, podzielone ostrołukowymi arkadkami, czy wreszcie tak samo dekorowane ławy. Właśnie owa stylistyczna jednolitość wystroju, powściągliwość i eksponowanie elementów konstrukcyjnych decydują o efekcie wnętrza. Prezbiterium, tak jak przyziemie wieży, jest sklepione, tu pięciopolowo, z żebrami podwieszonymi u nasady przekrycia. Na emporze muzycznej od zachodu mieści prospekt organowy, zbudowany w znanej firmie Christiana Friedricha Voelknera w Duninowie.

Jest interesujące, iż jeszcze przed ukończeniem budowy świątyni, w 1887 roku Ustka otrzymała pierwsze latarnie uliczne. Dziejopis podkreśla jednak, że kilka klat wcześniej pomysł oświetlenia ulic został odrzucony, zatem nie wszyscy mieszkańcy aprobowali miejskie aspiracje władzy. W sierpniu 1888 roku rada gminy zatwierdziła oficjalne nazwy istniejących ulic. Było ich stosunkowo niewiele, to właśnie rozwój urbanistyczny spowodował powstawanie kolejnych arterii. Historyczna ulica, biegnąca nieco nieregularnie jakby powtarzając łuk koryta rzeki, otrzymała nazwę Głównej (Hauptstr., ob. Marynarki Polskiej), podkreślającą jej znaczenie jako urbanistycznej i symbolicznej osi. Jej prestiżowy, reprezentacyjny charakter potwierdzają też późniejsze nazwy: w 1933 roku przemianowano ją na Hitlerstrasse, a w 1945 na ul. Marszałka Stalina.

Tekst: Elżbieta Kal, „Ustka dawno, dawniej i dziś”, Wydawca: Lokalna Organizacja Turystyczna „Ustka i Ziemia Słupska”, Ustka, 2014

                       

 

 

Comments are closed.