Zabytki w Ustce

Układ urbanistyczny dawnej osady rybackiej

Ustka - zdjęcie lotniczeJednym z najcenniejszych dóbr kultury Ustki, wpisanym do rejestru zabytków, jest układ urbanistyczny położonej u ujścia Słupi dawnej rybackiej osady, która na mocy umowy podpisanej w 1337 roku stała się własnością miasta Słupska i ośrodkiem przeładunku towarów spławianych rzeką do morza i importowanych tą samą drogą do miasta (obszar figurujący w rejestrze zabytków obejmuje od wschodu ciąg ul. Beniowskiego i ul. Zaruskiego, na północ od dawnego placu kościelnego. Na ich znaczenie w życiu miejscowości wskazują dawne nazwy: Szkolna (Schulstr.) i Młyńska (Mühlenstr.), na której wschodnim krańcu do początku XX wieku stał murowany wiatrak typu holenderskiego). Już zresztą wcześniej, w 1313 margrabiowie brandenburscy przyznali miastu prawo żeglugi na rzece aż do ujścia i posiadania sześciu statków na Bałtyku. Nabycie przez Słupsk terenów u ujścia rzeki dało impuls do rozwoju osady, która wszak istniała już wcześniej, teraz jednak zaczęła pełnić funkcję portu. Zwróćmy uwagę na wskazane przez badacza przeszłości Ustki znaczenie określenia Portum Stolpesmuende, użytego w dokumencie z 1337 roku, przez które (…) rozumieć należy nie port w dzisiejszy tego słowa znaczeniu ani też ujście rzeki, lecz osadę Ustka, która leży po obu stronach rzeki Słupi. Z drugiej strony pamiętajmy iż łacińskie słowo rodzaju żeńskiego porta (-ae) oznacza bramę, wejście, dostęp. Żadna wszak z interpretacji nie podważa faktu istnienia już wcześniej nadmorskiej osady, zatem urbanistycznego zalążku dzisiejszego miasta.

ul.Marynarki Polskiej -Hauptstrasse 2Pozostałością dawnej zabudowy jest układ owalnicowy terenów na wschód od portu, u wylotu drogi prowadzącej ze Słupska od południa i odgraniczonych linią wybrzeża na północy. Wzdłuż prawego brzegu rzeki ciągnie się ul. Portowa i przedłużający ją Bulwar Portowy; niegdyś tworzyły jedną ulicę Portową (Hafenstr.). Na wschód od niej, niemal równoległa droga na przedłużeniu trasy ze Słupska, stała się głównym traktem osady i pozostała nim w obecnym mieście, otrzymawszy już wcześniej należną nazwę ulicy Głównej (Hauptstr.), ob. Marynarki Polskiej. Od wschodu zewnętrzną granicę owalnicy stanowiła ob. ul. Czerwonych Kosynierów (Mittelstr.). Wewnętrzne przecznice tego obszaru to ob. Mała (Marktstr.), biegnąca równolegle do odcinka głównej arterii oraz Kaszubska (Wasserstrasse), która przecinając Główną prowadziła na nabrzeże. Na mapie Ustki z ok. 1709 roku widać wyraźnie owalnicowy zarys i wymienione ulice; w miejscu zbiegu szerokiego łuku wschodniej arterii i zachodniej równoległej do rzeki widnieje owalny plac z bryłą kościoła w centrum. Dalej na północ rzeka przecina piaski wydm, a jej ujście flankują dwa mola zakończone głowicami.

Zabudowę dawnego placu kościelnego przedstawia niedatowany (z końca XVIII w.?) plan starego kościoła: rzut krzyża łacińskiego otaczają zarysy budynków oznaczone od północy niskimi numerami 1 – 8, zaś od południa, już po drugiej ulicy, liczbami powyżej 50. Oprócz domów zaznaczone są też budynki gospodarcze: spichlerz (Grunowa) po prawej stronie drogi i stajnia należąca do duchownego po lewej. Zabudowę głównej ulicy wraz z placem wokół kościoła, a także szczegóły zabudowy portu i własności działek na zachodnim brzegu przedstawia też plan z 1866 roku. Dawny plac kościelny (Kirchplatz), ob. Park im. Jana Pawła II, zachował średniowieczny układ parceli i częściowo późniejszą zabudowę; o mieszkańcach budynków mówi nieoficjalna nazwa placu, Zaułek Kapitański.

Tekst: Elżbieta Kal, „Ustka dawno, dawniej i dziś”, Wydawca: Lokalna Organizacja Turystyczna „Ustka i Ziemia Słupska”, Ustka, 2014

Comments are closed.